Wolna dokumentacja

Wolna dokumentacja lub inaczej otwarta treść (ang. Free documentation, Open documentation lub Open content) - dowolny rodzaj pracy twórczej (np. teksty, obrazy, dźwięk, filmy itp.) licencjonowany i publikowany w sposób, umożliwiający licencjobiorcy szeroki zakres swobody postępowania z przedmiotem licencji. Wskazać można również definicje, uznające Open Content za zbiór utworów rozpowszechnionych w sposób korzystniejszy, niż ma to miejsce w ramach dozwolonego użytku^[1].

Spis treści 1 Uzupełnienie Definicji 2 Otoczenie prawne, Licencje 3 Otwarta treść, a Domena Publiczna 4 Informacje dodatkowe 5 Przypisy 6 Źródła 7 Linki zewnętrzne

[edytuj] Uzupełnienie Definicji

Aby utwór spełniał kryteria otwartej treści konieczne jest przekazanie licencjobiorcy szerokiego zakresu uprawnień, wśród których wskazać należy:

• wolność wykorzystywania utworu i czerpania korzyści z jego używania
• wolność poznawania utworu i stosowania nabytej w ten sposób wiedzy
• wolność tworzenia i rozpowszechniania kopii informacji lub utworu, w całości lub we fragmentach
• wolność wprowadzania zmian i poprawek, i rozpowszechniania utworów pochodnych^[2].

Posługiwanie się pojęciem wolności, zamiast pojęcia uprawnienia uzasadnione jest historycznym związkiem ruchu Open Content z działaniami podejmowanymi przez Richarda Stallman'a i pojęciem Free software. Natomiast samo pojęcie Open Content zostało ukute przez analogię do otwartego oprogramowania (Open source).

Tak jak otwarte oprogramowanie jest często określane jako wolne oprogramowanie, tak otwarta treść jest też określana jako wolna dokumentacja. Stosowanie jednej lub drugiej nazwy może zależeć od skojarzenia z ideami ruchu Wolnego lub Otwartego Oprogramowania, często jednak stosowane są wymiennie. Posługiwanie się samym tylko określeniem wolna dokumentacja może być jednak mylące, bo o ile w przypadku licencji GFDL pierwotnym celem było tworzenie dokumentacji, podręczników, które mogą być rozwijane i aktualizowane przez kolejnych autorów, o tyle licencje Creative Commons, czy Free Art License odnosić się mogą już do twórczości artystycznej, muzyki, literatury, fotografii.

[edytuj] Otoczenie prawne, Licencje

Skuteczność przekazania utworu do zasobów otwartych treści zależy od właściwego wyboru umowy licencyjnej.

Licencje otwarte stanowią nowatorskie podejście do kwestii dysponowania prawami autorskimi. Szczególnie dostrzegalne jest to w klauzuli zastosowanej w przypadku Creative Commons, a sformułowanej jako: "pewne prawa zastrzeżone" (ang. some rights reserved), pozostającej w opozycji do typowej dla innego typu licencji klauzuli "wszelkie prawa zastrzeżone". Również samo nazewnictwo klauzuli Copyleft wskazuje odmienność od licencji Copyright.

W założeniu wolna dokumentacja istnieje w oparciu o poszanowanie należnych twórcom i autorom praw. Wiąże się z nią dążenie do zapewnienia narzędzi umożliwiających autorom/twórcom skuteczne przekazanie szerokiego zakresu uprawnień do własnego utworu w sposób zgodny z prawem i prowadzący do minimalizowania ewentualnych negatywnych konsekwencji prawnych zarówno dla licencjodawcy, jak i licencjobiorców. Proces kształtowania odpowiednich umów licencyjnych, choćby z racji istnienia wielu wersji językowych oraz funkcjonowania w różnych porządkach prawnych, może mieć charakter permanentny, przez co typową dla nich cechą stało się ich numerowanie, (przypominające wersjonowanie stosowane przy tworzeniu oprogramowania) oraz zawierana w nich klauzula prowadząca do objęcia utworu zarówno wersją wybraną przez autora, jak i wersjami następnymi danej licencji. Dążenie do zmiany prawa oraz do stworzenia właściwych wzorów licencyjnych jest naturalną konsekwencją upowszechnionej wraz z rozwojem internetu idei powszechnego dostępu do treści.

Ze względu na specyficzne konsekwencje prawne udzielenia tzw. otwartej licencji (dostrzegalne w szczególności podczas analizy skutków jej udzielenia dla możliwości późniejszego odmiennego rozporządzania przedmiotem licencji przez licencjodawcę), w przypadku otwartej treści konieczne jest upowszechnianie świadomości prawnej i wiedzy o licencjach zarówno wśród potencjalnych licencjodawców, jak i pośród w większości wypadków anonimowych licencjobiorców.

W celu zapewnienia trwałości powiązania utworu z przekazanymi przez autora prawami dysponowania nim, również w odniesieniu do utworów zależnych, w licencjach stosowana jest szczególna klauzula Copyleft. W wyniku jej zastosowania również modyfikacje (opracowania) utworów pierwotnych, powstałe na podstawie i w granicach określonej wolnej licencji, mogą być rozpowszechniane wyłącznie przy użyciu takiej samej licencji, która była podstawą do wykonywania praw zależnych^[3]. Klauzula Copyleft stanowi akceptowalne przez zwolenników Open Content ograniczenie swobodnego dysponowania dziełem i skutkuje tzw. wirusowym charakterem otwartych licencji, posługujących się tą klauzulą. Zastosowanie omawianej klauzuli stanowi realizację oczekiwania autorów, aby utwór powstały w istotnym zakresie dzięki otwartemu dostępowi do utworu pierwotnego, sam był udostępniony na zasadach identycznych, bądź podobnych, jak utwór pierwotny. Klauzula Copyleft nie stanowi jednak warunku sine qua non dla uznania danej licencji za otwartą, a utworu objętego licencją za należący do Open Content.

[edytuj] Otwarta treść, a Domena Publiczna

W celu pełnego zrozumienia pojęcia open content, należy wskazać również na problematykę Domeny Publicznej. Istotą otwartej twórczości wydaje się być to, że zapewnienie wolności koniecznych dla otwartego dostępu do utworu następuje w wyniku czynności prawnej autora. W przypadku polskiego prawa autorskiego przejście praw autorskich do Public Domain nie może być skutkiem czynności rozporządzającej, dokonanej przez autora, lub jego następcę prawnego. Przejście to następuje po upływie czasu określonego w ustawie jako skutek ex lege.

Otwarta treść to także informacja, która może być modyfikowana przez każdego. Nie istnieje żadna zamknięta grupa decydująca o zawartości (jak na przykład wydawca komercyjnych encyklopedii), ale zmiany muszą być zaaprobowane przez wszystkie zainteresowane strony (por. Dziennikarstwo obywatelskie). Nie oznacza to też całkowitej swobody, gdyż autorzy zrzekają się tylko pewnych praw. Często wymagane jest na przykład podanie pierwotnych autorów lub obowiązuje zakaz "zamknięcia" dokumentacji. W związku z tymi warunkami otwarte treści nie stanowią części Domeny Publicznej.

[edytuj] Informacje dodatkowe

30 czerwca 2003 oficjalnie został zamknięty projekt o nazwie OpenContent, a jego miejsce zajął projekt Creative Commons.

W 2006 rozpoczęto prace nad wspólną dla wielu projektów, spójną definicją wolnych treści. Ich efektem jest opublikowana w 2007 Definicja Wolnych Dóbr Kultury^[4].

Przypisy

[edytuj] Źródła

• Definicja Wolnych Dóbr Kultury
• "Open content. Zagadnienia prawne" Piotr Wasilewski, Oficyna Wolters Kluwer Business, Warszawa 2008.

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Creative Commons
• Lawrence Lessig - "Wolna Kultura"
• Open Access
• Vagla.pl - Zrzeczenie się autorskich praw majątkowych?